Chủ đề: Trào phúng, phê phán đả kích

Chú thích

  1. Có bản chép:

    Ăn rồi đau quặn đau quăn
    Chạy về cho kịp nằm lăn cả ngày.

  2. Có bản chép: Ông thầy nói dối đã quen.
  3. Sàng
    Đồ đan bằng tre, hình tròn, lòng nông, có lỗ nhỏ và thưa, thường dùng để làm cho gạo sạch thóc, trấu và tấm. Hành động dùng cái sàng mà lắc cho vật vụn rơi xuống, vật to còn lại cũng gọi là sàng.

    Sàng gạo

    Sàng gạo

  4. Dầu chai
    Cũng gọi là dầu rái, làm từ nhựa cây dầu con rái (cây dầu chai). Nhựa cây dầu chai rất dính, không thấm nước và khi khô lại thì rất cứng nên nhân dân ta thường dùng để trét lên đáy ghe thuyền. Dầu chai sẽ lấp vào những kẽ ván thuyền và thấm vào gỗ ván thuyền, làm cho đáy thuyền trở nên không thấm nước và bảo vệ được gỗ thuyền khỏi bị ăn mòn do tác dụng của nước và muối.

    Một trong những cách làm ghe thuyền khác rất phổ biến là "đan" thuyền bằng nan tre, sau đó trét (sơn, quét) lên một lớp dầu chai thật dày để thuyền không thấm nước. Thúng chai và thuyền nan là hai ví dụ của cách làm này.

    Cây dầu con rái (dầu rái, dầu chai).

    Cây dầu con rái

    tau

    Mô hình thuyền Hoàng Sa, lườn thuyền bằng nan tre trát dầu rái.

  5. Có bản chép: Chạy dò chạy quanh.
  6. Cối xay
    Dụng cụ nhà nông dùng để bóc vỏ hạt thóc, tách trấu ra khỏi hạt gạo, hoặc để nghiền các hạt nông sản. Ngày nay cối xay ít được sử dụng vì được thay thế bằng các loại máy xay công nghiệp có hiệu suất cao hơn.

    Xay lúa

    Xay lúa

  7. Có bản chép: Thế gian dại dại, khôn khôn.
  8. Lấy ý từ câu thành ngữ ông ăn chả, bà ăn nem.
  9. Nghĩa giao hòa
    Nghĩa vợ chồng (dùng trong ca dao dân ca).
  10. Hung
    Dữ, quá (phương ngữ Trung và Nam Bộ).
  11. Rứa
    Thế, vậy (phương ngữ Trung Bộ).
  12. Khi hát bài chòi, bài này được dùng để báo con Tứ Cẳng.
  13. Sự thế
    Việc (sự 事) ở trên đời (thế 世).

    Khóc vì nỗi thiết tha sự thế,
    Ai bày trò bãi bể nương dâu
    (Cung oán ngâm khúc – Nguyễn Gia Thiều)

  14. Cựu trào
    Triều cũ, thời cũ.
  15. Ăn học cựu trào
    Học theo lối cũ, học đạo Khổng, chữ Nho.
  16. Cương thường
    Cũng đọc là cang thường, cách nói tắt của tam cương ngũ thường, một khái niệm về đạo lí của Nho giáo trong chế độ phong kiến dành cho nam giới. Tam cương nghĩa là ba giềng mối (cương là đầu mối của lưới, nắm được cương thì các mắt lưới sẽ giương lên), gồm có quân thần (vua tôi), phụ tử (cha con), và phu phụ (chồng vợ). Ngũ thường (năm đức tính phải có) gồm: Nhân (đức khoan dung), lễ (lễ độ), nghĩa (đạo nghĩa), trí (trí tuệ) và tín (lòng thành thật).

    Trong ca dao - dân ca, đạo cang thường thường dùng để chỉ tình cảm vợ chồng.

  17. Hồn bất phụ thể
    Hồn không nương vào xác, sợ mất hết cả hồn vía.
  18. Nhân huynh
    Tiếng tôn xưng dùng gọi anh em, bạn (từ Hán Việt).
  19. Nam nữ thụ thụ bất thân
    Quan niệm hành xử của Nho giáo, rằng nam nữ không được đụng chạm vào nhau (hai chữ thụ, một chữ nghĩa là cho, chữ kia nghĩa là nhận).
  20. Từ đường
    Nhà thờ tổ tiên (từ Hán Việt).
  21. Người không
    Người lười biếng, ăn không ngồi rồi.
  22. Chúa
    Chủ, vua.
  23. Khôn
    Khó mà, không thể.
  24. Vượt cạn
    Chỉ việc sinh nở.
  25. Có bản chép: bồng.
  26. Có bản chép: Áo dài.
  27. Nệ
    Bận tâm, bận lòng, chú ý, chấp nhặt.
  28. Một bồn hai kiểng
    Một chậu trồng hai cây cảnh.

    Cây kiểng

    Cây kiểng