Chú thích

1. Bươi

   Bới (phương ngữ Trung Bộ).

2. Nậy

   Lớn (phương ngữ Nghệ Tĩnh).

3. Gấy

   Gái (phương ngữ Bắc Trung Bộ). Cũng hiểu là vợ.

4. Rày

   Nay, bây giờ (phương ngữ).

5. Cai

   Từ gọi tắt của cai vệ, chức danh chỉ huy một tốp lính dưới thời thực dân Pháp.

   

   Lính lệ

6. Mô ri

   Nào đây (phương ngữ Trung Bộ).

7. Đây là lời người vợ có chồng đi lính cho Pháp.

8. Trấy

   Trái (phương ngữ Bắc Trung Bộ).

9. Đọi

   Cái chén, cái bát (phương ngữ một số vùng ở Bắc Trung Bộ).

10. Người đi bẫy cò đọc câu này khi xua để cò bay tới khoảng ruộng có đặt bẫy.

11. Cao Lôi

    Tên nôm là kẻ Chối, một làng nay thuộc địa phận xã Ninh Sơn, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang.

12. Ngòi

    Đường nước nhỏ chảy thông với sông hoặc đầm, hồ.

13. Khả Lý

    Tên Nôm là kẻ Xe, một làng trước đây thuộc tổng Mật Ninh, huyện Việt Yên, nay là hai thôn Khả Lý Thượng và Khả Lý Hạ thuộc địa phận xã Quảng Minh, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang.

14. Theo tác giả Vũ Bình: Hai làng kẻ Xe và kẻ Chối (chỉ cách nhau một cách đồng) là "cặp bài trùng" về nói khoe, nói giễu. Lời đối đáp của người dân hai làng đan xen vào nhau, bổ sung cho nhau tạo nên những cuộc thi thố lời nói độc đáo của các làng cười Việt Nam.

15. Tê tê

    Còn gọi là con trút (tên gọi dân dã ở miền Trung và miền Nam), thân có lớp vẩy dày. "Vẩy tê tê" là đám mây có dạng như vẩy con tê tê.

    

    Con tê tê

    

    Mây vẩy tê tê

16. Ni

    Này, nay (phương ngữ miền Trung).

17. Tửng

    Người con trai, thằng nhỏ (từ tiếng Hán đinh, đọc giọng Quảng Đông).

18. Vô nghì

    Không có tình nghĩa (từ cũ). Cũng nói bất nghì.

19. Lọ

    Nhọ.

20. Kinh nghiệm nuôi trâu.

21. Đà

    Đã (từ cổ, phương ngữ).

22. Nỏ

    Không, chẳng (phương ngữ Trung Bộ).

23. Đặng

    Được, để, nhằm (từ cũ, phương ngữ).

24. Cửu trùng

    Nghĩa đen là chín tầng, chỉ chín cõi trời theo quan niệm Phật giáo, gồm có: Vô vân, Phước sinh, Quảng quả, Vô tưởng, Vô phiền, Vô nhiệt, Thiện kiến, Thiện hiện, và Sắc cứu cánh.

25. Săng

    Quan tài.

26. Thiên lý

    Một loại cây dây leo, thường được trồng thành giàn lấy bóng mát, lá non và hoa dùng để nấu ăn.

    

    Hoa thiên lý

27. Giai nhân

    Người con gái đẹp (từ Hán Việt).

28. Hán tự của từ Hán Việt kim có hai cách viết: 金 nghĩa là vàng, tiền, và 今 nghĩa là hiện nay.

29. Hán tự của từ Hán Việt phùng có 逢 nghĩa là gặp (như 相逢 tương phùng) và 縫 nghĩa là may vá.

30. Tương phùng

    Gặp nhau (từ Hán Việt).

31. Nỉ

    Hàng dệt bằng sợi len chải xơ, che lấp sợi dọc và sợi ngang.

    

    Vải nỉ

32. Hán tự của từ Hán Việt đăng có chữ 登 nghĩa là lên (như 登壇宮 Đăng đàn cung, tên của bản quốc thiều thời nhà Nguyễn), và 燈 nghĩa là cái đèn.

33. Hán tự của từ Hán Việt thành có chữ 成 nghĩa là nên (ví dụ 成就 thành tựu) và 誠 nghĩa là thật, tin.

34. Lập tâm thành chí

    Quyết tâm để đạt được chí hướng, ước nguyện.

35. Kỳ

    Kỳ lạ, lạ lùng (từ Hán Việt).

36. Sơn

    Núi (từ Hán Việt).

37. Thủy

    Nước (từ Hán Việt), cũng chỉ sông nước.

38. Phùng

    Gặp gỡ (từ Hán Việt).

39. Tri

    Biết (từ Hán Việt).

40. Kháp

    Khớp, ăn khít vào nhau. Cũng dùng với nghĩa là "gặp mặt."

41. Tri âm

    Bá Nha đời Xuân Thu chơi đàn rất giỏi, thường phàn nàn thiên hạ không ai thưởng thức được tiếng đàn của mình. Một lần Bá Nha đem đàn ra khảy, nửa chừng đàn đứt dây. Đoán có người rình nghe trộm, Bá Nha sai lục soát, bắt được người đốn củi là Tử Kỳ. Tử Kỳ thanh minh rằng nghe tiếng đàn quá hay nên dừng chân thưởng thức. Khi Bá Nha ngồi gảy đàn, tâm trí nghĩ tới cảnh non cao, Tử Kỳ nói: Nga nga hồ, chí tại cao sơn (Tiếng đàn cao vút, ấy hồn người ở tại núi cao). Bá Nha chuyển ý, nghĩ đến cảnh nước chảy, Tử Kỳ lại nói: Dương dương hồ, chí tại lưu thủy (Tiếng đàn khoan nhặt, ấy hồn người tại nơi nước chảy). Bá Nha bèn kết bạn với Tử Kỳ. Sau khi Tử Kỳ chết, Bá Nha đập vỡ đàn mà rằng "Trong thiên hạ không ai còn được nghe tiếng đàn của ta nữa." Do tích này, hai chữ tri âm (tri: biết, âm: tiếng) được dùng để nói về những người hiểu lòng nhau.

42. Nường

    Nàng (từ cũ).