Chú thích

1. Kì

   Hàng vây (gai) cứng trên sống lưng cá (từ Hán Việt).

2. Lỗi đạo vô nghì

   Không có tình nghĩa, đạo lí.

3. Có bản chép: Sớm mai ra đứng sân sau.

4. Tàu chuối te

   Tàu lá chuối rách.

5. Có bản chép: cây mè.

6. Có bản chép: chim mè.

7. Rày

   Nay, bây giờ (phương ngữ).

8. Đàng

   Đường, hướng (phương ngữ Trung và Nam Bộ).

9. Tự

   Tại, bởi vì (từ cổ).

10. Kèo

    Thanh bằng tre hay gỗ từ nóc nhà xuôi xuống đỡ các tay đòn hay xà gỗ.

    

    Kèo

11. Trầm hương

    Phần gỗ chứa nhiều nhựa thơm sinh ra từ thân cây dó mọc nhiều trong những cánh rừng già của nước ta.

    

    Gỗ có trầm hương

12. Rương

    Hòm để đựng đồ (sách vở, quần áo...) hoặc tiền vàng, thường làm bằng gỗ, có móc khóa.

    

    Cái rương

13. O

    Cô, cô gái, thím (phương ngữ miền Trung). Trong gia đình, o cũng dùng để chỉ em gái của chồng.

14. Cỡi

    Cưỡi (phương ngữ Trung Bộ). Cũng được phát âm là cợi ở một số địa phương Bắc Trung Bộ.

15. Tru

    Trâu (phương ngữ một số vùng Bắc Trung Bộ).

16. Kì

    Sống lưng (phương ngữ Bắc Trung Bộ).

17. Tắc, hò, rì

    Những tiếng hô để điều khiển trâu bò khi cày bừa. "Hò tắc" là rẽ trái, "hò rì" là rẽ phải, "hò" (có nơi hô thành "họ") là dừng lại.

18. Ni

    Này, nay (phương ngữ miền Trung).

19. Tê

    Kia (phương ngữ Trung Bộ).

20. Khế

    Cây thân gỗ vừa, có nhiều cành, không cần nhiều ánh nắng. Hoa màu tím hồng pha trắng, mọc ở nách lá hoặc đầu cành. Quả khế có 5 múi nên lát cắt ngang tạo thành hình ngôi sao, quả còn non màu xanh, khi chín có màu vàng. Có hai giống khế là khế chua và khế ngọt. Cây khế là hình ảnh thân thuộc của làng quê Bắc Bộ.

    

    Lá và hoa khế

    

    Quả khế

21. Vì chưng

    Bởi vì (từ cổ).

22. Mõ

    Một loại nhạc khí thường làm bằng gỗ, khi gõ có tiếng vang. Trong đạo Phật, Phật tử gõ mõ khi tụng kinh. Ở làng quê Việt Nam xưa, khi muốn thông báo gì thì người ta gõ mõ. Người chuyên làm công việc đánh mõ rao việc làng cũng gọi là mõ.

    

    Mõ

23. Am tự

    Ngôi chùa nhỏ. Xem Am.

24. Chầy

    Trễ, chậm (từ cổ). Trong ca dao ta cũng thường gặp cụm từ "canh chầy," nghĩa là canh khuya, đêm khuya.

25. Ví dầu

    Nếu mà, nhược bằng (từ cổ). Cũng nói là ví dù.

26. Lựa là

    Chẳng cần gì, chẳng cứ gì (từ cũ). Cũng như lọ là.

27. Đồng thau

    Hợp kim của đồng và kẽm. Đồng thau có màu khá giống màu của vàng, nên khi xưa thường được dùng để đúc đồ trang trí hay làm tiền xu. Tuy nhiên, khi hơ lửa đồng thau sẽ bị xỉn màu (do bị oxy hóa) còn vàng thì không.

    

    Vòng tay làm bằng đồng thau

28. Phú quý tại thiên

    Giàu sang là nhờ trời.

29. Vô nghì

    Không có tình nghĩa (từ cũ). Cũng nói bất nghì.

30. Sợ bạn bè chê cười, nói những chuyện mờ ám.

31. Đòi

    Đuổi (phương ngữ Bắc Trung Bộ).

32. Ròi

    Ruồi (phương ngữ Bắc Trung Bộ).

33. Ga chó đòi

    Gà chó đuổi. Đây là một cách nói ở Bắc Trung Bộ để chỉ thái độ hốt hoảng.

34. Chích

    Chếch, nghiêng sang một bên (phương ngữ Nam Bộ).

35. Đảnh

    Đỉnh (phương ngữ Trung và Nam Bộ). Cũng chỉ đỉnh núi, đỉnh đèo.

36. Lợi

    Lại (phương ngữ Nam Bộ).

37. Đũa bếp

    Đũa to và dài, dùng khi nấu nướng (lật các món chiên xào, xới cơm, nhấc nồi...). Miền Bắc gọi là đũa cả.

    

    Đôi đũa bếp

38. Chìa vôi

    Que để lấy vôi từ trong ống vôi và quẹt lên lá trầu, dùng khi ăn trầu.

    

    Ống vôi

39. Kiểng

    Cảnh (phương ngữ Trung và Nam Bộ). Chữ "Cảnh" là tên của Nguyễn Phúc Cảnh (con cả của chúa Nguyễn Ánh), người được đưa sang Pháp làm con tin để đổi lấy sự giúp đỡ đánh nhà Tây Sơn, vì vậy được gọi trại ra thành "kiểng" để tránh phạm húy.

40. Qua

    Từ người lớn dùng để tự xưng một cách thân mật với người nhỏ, hoặc cách tự xưng có đôi chút tính chất khách quan, nhưng thân tình (Từ điển từ ngữ Nam Bộ - Huỳnh Công Tín).

41. Bậu

    Cũng nói là em bậu, tiếng gọi người tiếp chuyện với mình, khác giới tính, có ý thương mến, thân mật. Cách xưng hô "qua, bậu" thường được dùng trong quan hệ vợ chồng, người yêu (phương ngữ Nam Bộ).

42. Đìa

    Ao được đào sâu có bờ chắn giữ nước để nuôi cá.

    

    Bắt cá trong đìa

43. Hốt hỏa lôi đình

    (Tính tình, cư xử) nóng như lửa (hỏa), như sấm sét (lôi).

44. Tâm thần bất định

    Trạng thái tâm lí không ổn định (nóng nảy, lo lắng...).

45. Thân sinh

    Người đẻ ra mình, nói với nghĩa kính trọng. Ông thân sinh là cha, bà thân sinh là mẹ.

46. Vò

    Hũ lớn làm bằng sành sứ, thường để đựng nước uống, rượu.

    

    Cái vò

47. Xáng

    Đánh, đập mạnh một cái gì (xáng chén, xáng bạt tai...).

48. Sanh tâm biến tánh

    Thay đổi tính nết (cách nói của người Nam Bộ).

49. Thảo

    Viết ra.

50. Nghĩa nhân

    Cũng viết nhân nghĩa, nghĩa là "lòng yêu thương người (nhân) và biết làm điều phải (nghĩa)." Hiểu rộng là đạo nghĩa sống ở đời.

51. Đắc thời đắc lễ đắc nghi

    Được thời thì được lễ nghi (chữ Hán).

52. Thất thế

    Mất thế lực, mất chỗ tựa. Từ chữ Hán thất 失 (mất) và thế 勢 (thế lực).

53. Thất nghiệp

    Không có nghề nghiệp, việc làm.

54. Mãn kiếp

    Suốt đời, cho đến tận lúc chết (thường nói về việc không hay).

55. Phong lưu

    Ngọn gió bay (phong), dòng nước chảy (lưu). Từ này vốn nghĩa là phẩm cách, tinh thần riêng của mỗi người, hiểu rộng ra là sung sướng, vui với cảnh, không phải chịu buồn khổ.

    Cõi trần thế nhân sinh là khách cả
    Nợ phong lưu kẻ giả có người vay
    (Nợ phong lưu - Nguyễn Công Trứ)

56. Chí

    Đến, kéo dài cho đến (từ Hán Việt).

57. Căn

    Gốc rễ (chữ Hán). Khái niệm căn thường được gặp trong lí thuyết Phật giáo, chỉ những điều căn bản, gốc rễ của nhận thức, sự việc.

    Thiện căn ở tại lòng ta
    Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài
    (Truyện Kiều)

58. Số kiếp

    Vận mệnh của một đời người.

59. Lâm bô

    Có nguồn gốc từ danh từ limbo trong tiếng Bồ Đào Nha, có nghĩa là một nơi giam cầm các linh hồn hay đang ở vào một tình trạng nào đó dang dở.

60. Cửu

    Số chín, thứ chín (từ Hán Việt)

61. Lợn lạo

    Có thể là cách đọc trại đi của từ lộn lạo.

62. Thầy

    Cha, bố (phương ngữ một số địa phương Bắc và Bắc Trung Bộ).

63. Tàu

    Cách nhân dân ta gọi nước Trung Quốc hay người Trung Quốc (người Hoa), thường có ý khinh miệt. Theo học giả An Chi, chữ này có gốc từ tào 曹 (quan lại). Bác sĩ Trần Ngọc Ninh giảng là do chữ Tào là họ cuả Ngụy Tào Tháo. Lại có tên Ba Tàu, đến nay vẫn chưa thống nhất nguồn gốc của tên này.

64. Chệch

    Từ gọi một cách bình dân, thiếu tôn trọng dành cho người Hoa sinh sống ở nước ta. Có ý kiến cho rằng từ này có gốc từ từ a chệch, cách người Triều Châu (một vùng ở Trung Quốc) gọi chú (em của bố). Hiện nay từ này hay bị viết và đọc nhầm là chệt hoặc chệc. Ở miền Bắc, từ này có một biến thể là chú Chiệc.

65. Người Hoa di cư qua Việt Nam làm nhiều đợt. Nhóm người "phản Thanh phục Minh" thường không thắt bính, nhóm người thuộc Thanh sang thì hay để tóc đuôi sam.

    

    Thợ máy người Hoa ở Sài Gòn đầu thế kỉ 20